UPIला १० वर्षे! १.७८ कोटींवरून २४,१६२ कोटी व्यवहारांचा प्रवास; भारताच्या डिजिटल क्रांतीची जगभर दखल

एका दशकात UPIचा अभूतपूर्व विस्तार; ७०३ बँका जोडल्या, ११ देशांत सेवा

नवी दिल्ली : मोबाईलवर काही सेकंदांत पैसे पाठवणे, दुकानातील QR कोड स्कॅन करून पेमेंट करणे किंवा घरबसल्या बिल भरणे आज भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनले आहे. या डिजिटल व्यवहाराच्या क्रांतीला वेग देणाऱ्या Unified Payments Interface अर्थात UPIने २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी आपल्या प्रवासाची १० वर्षे पूर्ण केली. २०१६ मध्ये सुरू झालेल्या या प्रणालीने एका दशकात व्यवहारांच्या संख्येत जवळपास १३ हजार पट वाढ नोंदवली आहे.

१.७८ कोटींवरून २४,१६२ कोटी व्यवहार

UPIच्या पहिल्या पूर्ण आर्थिक वर्षात म्हणजेच २०१६-१७ मध्ये केवळ १.७८ कोटी व्यवहार झाले होते. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात ही संख्या तब्बल २४,१६२ कोटी व्यवहारांवर पोहोचली. म्हणजेच दहा वर्षांत व्यवहारांच्या संख्येत जवळपास १३,००० पट वाढ झाली आहे.

व्यवहारांच्या मूल्यामध्येही मोठी वाढ झाली. २०१६-१७ मध्ये UPIद्वारे झालेल्या व्यवहारांचे मूल्य सुमारे ₹०.०७ लाख कोटी होते. २०२५-२६ मध्ये हे मूल्य जवळपास ₹३१४ लाख कोटींवर पोहोचले.

सुरुवातीला फक्त २१ बँका; आता ७०३ बँका

UPIच्या सुरुवातीच्या काळात सहभागी बँकांची संख्या मर्यादित होती. एप्रिल २०१६ मध्ये UPI पायलट स्वरूपात २१ बँकांसह सुरू झाले. मार्च २०२६पर्यंत UPIशी जोडलेल्या बँकांची संख्या ७०३ झाली आहे. पहिल्या महिन्यात केवळ ३७३ व्यवहार झाले होते; त्यानंतर या प्रणालीचा विस्तार झपाट्याने झाला.

रोज सरासरी ६६ कोटी व्यवहार

सरकारी आकडेवारीनुसार, २०२५-२६ मध्ये UPIवर दररोज सरासरी सुमारे ६६ कोटी व्यवहार झाले. मार्च २०२६मध्ये मासिक व्यवहारांचे प्रमाण २,२६४ कोटी या विक्रमी पातळीवर पोहोचले होते.

२०२६मध्येही UPIच्या व्यवहारांमध्ये नवे विक्रम नोंदवले गेले. जुलै २०२६मध्ये मासिक व्यवहारांची संख्या २,३६६ कोटी, तर व्यवहारांचे मूल्य सुमारे ₹२९.८८ लाख कोटी होते.

भारताबाहेरही UPIचा विस्तार

UPI आता केवळ भारतातील डिजिटल पेमेंट व्यवस्था राहिलेली नाही. सरकारी माहितीनुसार UPI ११ देशांमध्ये कार्यरत आहे. संयुक्त अरब अमिराती, फ्रान्स, भूतान, श्रीलंका, नेपाळ, सिंगापूर, मॉरिशस, कतार, कंबोडिया, ग्रीस आणि मालदीव यांचा त्यात समावेश आहे.

कंबोडियामध्ये जून २०२६मध्ये UPI स्वीकारण्याची सुविधा सुरू झाली, तर ग्रीसमध्ये भारत-ग्रीस सीमापार रेमिटन्सची सुविधा आणि मालदीवच्या Favara प्रणालीशी UPIची जोडणीही २०२६मध्ये सुरू झाली.

जगातील रिअल-टाइम पेमेंटमध्ये भारताचा ठसा

सरकारी माहितीनुसार, २०२५मध्ये जागतिक रिअल-टाइम पेमेंट व्यवहारांमध्ये UPIचा वाटा जवळपास ४९ टक्के होता. त्यामुळे भारताची UPI प्रणाली जगातील सर्वात मोठ्या रिअल-टाइम पेमेंट नेटवर्कपैकी एक म्हणून पुढे आली आहे.

महाराष्ट्र माहितीचा अधिकार नियम २०२६ स्थगित; शासकीय कार्यालयांना निर्देश

QR कोडपासून डिजिटल अर्थव्यवस्थेपर्यंत

UPIने केवळ पैसे पाठवण्याची पद्धत बदलली नाही, तर ग्राहक, दुकानदार, छोटे व्यावसायिक आणि सेवा क्षेत्रातील व्यवहारांची पद्धतही बदलली. मोबाईल क्रमांक, UPI ID किंवा QR कोडच्या माध्यमातून तात्काळ बँक-टू-बँक व्यवहार करण्याची सुविधा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचली.

आज छोट्या रकमेच्या व्यवहारापासून मोठ्या खरेदीपर्यंत UPIचा वापर होत असल्याचे चित्र दिसते. UPIच्या या विस्तारामुळे भारताच्या डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांना जागतिक स्तरावरही महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

पुढील दशकाचे आव्हान काय?

UPIने वेग आणि सुलभतेच्या बाबतीत मोठे यश मिळवले असले तरी पुढील काळात सायबर फसवणूक, डिजिटल सुरक्षा, ग्राहक संरक्षण, प्रणालीची विश्वासार्हता आणि ग्रामीण भागातील डिजिटल साक्षरता ही महत्त्वाची आव्हाने राहणार आहेत.

विशेषतः UPIचा वापर वाढत असताना नागरिकांनी OTP, UPI PIN किंवा स्क्रीन-शेअरिंगची माहिती कोणालाही देऊ नये, तसेच अनोळखी QR कोड किंवा लिंकद्वारे पेमेंट करण्यापूर्वी खात्री करणे आवश्यक आहे.

दहा वर्षांचा प्रवास, पुढचे लक्ष्य मोठे

२०१६मध्ये केवळ काही बँका आणि काहीशे व्यवहारांपासून सुरू झालेली UPI व्यवस्था आज हजारो कोटी व्यवहारांच्या पातळीवर पोहोचली आहे. त्यामुळे UPIची दहा वर्षांची वाटचाल ही केवळ डिजिटल पेमेंटची कहाणी नसून भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेतील मोठ्या परिवर्तनाचे उदाहरण ठरली आहे.